Wat we kunnen weten - Ian McEwan RECENSIE

Recensie: Wat we kunnen weten - Ian McEwan

“Hij hoeft de wereld ook niet opnieuw uit te vinden, maar alleen maar proberen te verklaren. Het tijdsgewricht is al vreemd genoeg; waarom zou je dingen verzinnen?" Aldus de hoofdpersoon uit een eerdere roman, Zaterdag (2005), van Ian McEwan (1948).

In zijn jongste roman Wat we kunnen weten (2025), voortreffelijk vertaald door Harm Damsma en Niek Miedema, zien we zowel het een als het ander: er is de verhaallijn waarin wél sommige personages verzonnen zijn, maar beslist niet ‘het tijdsgewricht’. Van alle kanten wordt er namelijk gezinspeeld op een mogelijke klimatologische ramp. De episode die beschreven wordt is grofweg 1990 – 2030, en komt dus overeen met ons huidige tijdsgewricht. De twee hoofdpersonages zijn de grote dichter Francis Blundy en diens vrouw Vivien, hoewel later, in deel 2, zal blijken dat de eerste echtgenoot van Vivien minstens net zo’n grote rol speelt in het verhaal.

De tweede verhaallijn is zeer dicht verbonden met de eerste, omdat de veertiger Tom Metcalfe ongeveer een eeuw later onderzoek doet naar de sonnettenkrans die Francis speciaal voor (de verjaardag van) Vivien schreef en waarvan geen tweede exemplaar bestaan zou hebben. Deze sonnettenkrans geldt als verloren maar Tom weigert zich daarbij neer te leggen.

En nu de tweede zin uit het citaat: ‘waarom zou je dingen verzinnen?’ De tweede verhaallijn speelt in een compleet verzonnen tijd en wereld: 2119: de hele bekende wereld van 2025 is grotendeels onder water komen te staan. Treinsporen, bouwstoffen, materialen en basale kennis zijn verdwenen en meer dan tweehonderd miljoen mensen kwamen om het leven. Groot-Brittannië veranderde in een archipel en wat overbleef, op de hoger gelegen delen, ziet eruit als eilandjes omgeven door oceaan. Reizen is gevaarlijk en vrijwel onmogelijk. In deze verhaallijn zit de spanning vooral in de relatie tussen Tom en collega, Rose, beiden werkzaam aan de universiteit bij Literatuur. Rose verwijt Tom regelmatig dat hij het liefst een eeuw eerder geleefd zou hebben en meer liefde voelt voor Vivien Blundy dan voor haar.

In deel een van Wat we kunnen weten wisselen deze verhaallijnen steeds met elkaar of lopen door elkaar omdat Tom verslag doet van zijn onderzoek naar de sonnettenkrans. Dat Tom niets verzint blijkt door korte zinnetjes als ‘We weten van digitale foto’s dat…’, ‘Mijn bronnen voor…’, ‘en uit haar [Viviens] correspondentie weten we…’.

Na een zeer moeilijke en gevaarlijke tocht (een queeste wat betreft hun relatie en het onderzoek) vinden Tom en Rose een door Vivien begraven kist in wat vroeger haar werkkamer was.

Na dit punt laat McEwan deel twee beginnen. Al gauw blijkt dat de ik-verteller Vivien is, dat we haar dagboeken lezen en dat er een eerste echtgenoot, Percy, was. Dat we een soort levensverhaal lezen wil niet zeggen dat het niet spannend is. Integendeel, door de romances, de tragiek en de geheimen in het leven van Vivien en de mensen om haar heen, is dit tweede deel van Wat we kunnen weten heel spannend. Met een verrassend einde, waardoor Viviens eerdere woorden “Het feest was voorbij. Het lange, nauwelijks begrepen gedicht was de doodsteek geweest.” een andere lading krijgen.

Ian McEwan wordt geroemd om zijn stijl die opvalt doordat hij zó schrijft dat je tot in details voor je ziet wat hij beschrijft, of het nu gaat om de natuur, inrichting van een huis (de melkstal/werkruimte van Vivien) of een stiekem gesprekje van minnaars in een auto achter het huis. De lezer zou de vele verwijzingen naar grote schrijvers als saai kunnen ervaren, maar dit past volledig in een roman waarin alles om literatuur draait.

In Wat we kunnen weten zien we vertrouwde thema’s uit eerdere romans terug, zoals diepgevoelde angst, schuld en schuldgevoel. Verder diept McEwan de karakters van zijn hoofdpersonen grondig uit, evenals hun relatie. Ook in deze roman zoals in eerdere is een bepaalde gebeurtenis een kantelpunt in het leven van een personage, met de consequenties waarvan het personage moet verder leven.

Deel een zou al kunnen volstaan als een roman, voldoende afgerond als het is. Aangezien deel twee volledig in het teken staat van Vivien en haar omgeving levert dit deel een complete roman op, die toch verbonden is met het eerste deel omdat alles wat daar aangestipt was, en waarover je als lezer meer had willen weten, nu een duidelijk gezicht krijgt.

Wel of niet twee romans in één, Ian McEwan schreef met Wat we kunnen weten opnieuw een groot literair kunstwerk! Vergeet vooral niet de Verantwoording te lezen. Heel verrassend!

Recensie: Wat we kunnen weten - Ian McEwan